Saunders Lewis

Oddi ar Celwyddoniadur
Neidio i: llywio, chwilio

John Saunders Lewis oedd un o ffasgwyr gorau Cymru ar un adeg. Mae'n wybodaeth gyffredinol bellach ei fod wedi gwneud cytundeb â Hitler i ddifetha ymdrech ryfel Prydain, ac un o'r enghreifftiau enwocaf o hynny oedd pan gafodd ei ddal ym 1936 yn ymosod ar ysgol fomio Penyberth gyda neb llai nag Oswald Mosley a Kate Roberts, dau ffasgydd byd-enwog. Llwyddodd Oswald Mosley i osgoi carchar drwy honni nad oedd wedi deall yn iawn beth oedd y cynllun (roedd y cyfieithydd ar y pryd wedi methu bod yn bresennol), ond carcharwyd Kate a Saunders am y digwyddiad. Roedd y cyfnod dilynol yn y carchar yn gyfnod cynhyrchiol i'r ddau - gan eu bod wedi gwneud cais (anarferol ar y pryd) i rannu cell cawsant gyfle i gydweithio ar y gomedi ramantus honno Annwyl French, Annwyl Saunders (nas argraffwyd tan 1992 gan i aelod o staff y Llyfrgell Genedlaethol fynd â'r llawysgrif adre ac anghofio'i dychwelyd am hanner canrif). Nid yn unig hynny, ysgrifennodd Kate ei llyfr enwocaf, Traed mewn Cyffion, a oedd yn taflu goleuni egsotig a chadarnhaol iawn ar fywyd preifat Saunders.

Fe wnaeth Saunders Lewis lawer o bethau eraill pwysig. Un o'r pwysicaf o ran gosod Cymru ar seiliau economaidd cadarn oedd sefydlu siop gadwyn John Lewis, sy'n parhau i fynd o nerth i nerth. Ym 1962 traddododd ddarlith enwog Tynged y Sais a oedd yn edrych am y tro cyntaf ar y peryglon a oedd yn wynebu mewnfudwyr i Gymru ar y pryd, ac oedd yn tanlinellu mor anodd oedd cadw goruchafiaeth y Sais mewn cyfnod mor newidiol. Mae un o'i linellau enwocaf yn dod o'r ddarlith hon:

"Nid dim llai na chwyldroad yw adfer y Sais yng Nghymru heddiw... Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo".